طبيعت [ . . . ] و كتاب هشتم ذكر مىكند در آن آنچه را متجزى نيست و آن به چهار قسم منقسم مىشود : يا براى آنكه اجزايى ندارد مانند نقطه ، و يا براى خردى مانند دانه خردل ، و يا براى محكمى مانند سنگ ، و يا براى آنكه نه بر اجزايى است . و كتاب نهم در مناسبت است كه چهار قسم مىشود : يا طبيعى است مانند مناسبت پدر با پسرش ، و يا كسبى است مثل مناسبت شاگرد با معلمش ، و يا باراده است مثل مناسبت دوست با دوستش ، و يا بالعرض است مثل مناسبت غلام با خواجه اش . سپس كتابهاى او پس از اين در چهار نوع است : يكى از آنها منطقيات است و دوم در طبيعتها ( طبيعيات ) است و سوم در آنچه با اجسام بوجود مىآيد و با آنها پيوستگى دارد و چهارم در آنچه نه با اجسام بوجود مىآيد و نه با آنها بستگى دارد . كتابهاى ارسطو در منطق هشت كتاب است كه اول آنها » قاطيغورياس « ناميده شده و غرضش در اين قسمت بحث در مقولات ده گانه مفرده است و تعريف آنها بطورى كه هر يك را از جز آن تميز دهد و آنچه شامل همه آنها است و آنچه شامل عده اى از آنها مىشود و آنچه بهر يك از آنها اختصاص دارد [ 1 ] . پس بتعريف چيزهايى مىپردازد كه در صفت و شباهت بر آنها مقدم است مثلا جوهرى حامل است و جوهرى محمول كه براى آن جوهرى نيست بلكه عرضى است و نيز عرضى حامل است و عرضى محمول يعنى مقول بر آن [ . . . ] تا بيان كند كه جوهرهايى است محسوس و جوهرهايى دوم و غير محسوس كه مقول بر محسوس مىشود و نيز اعراضى است محسوس و اعراضى است دوم و غير محسوس كه مقول بر محسوس مىگردد و آنگاه خود ده مقوله و تعاريف آنها و ( اعراض ) عامه و خاصه آنها را بيان مىكند .

--> [ 1 ] فهرست ابن نديم ص 347 .